Zabytki i przyroda


Zabytki:

 
Muzeum Przyrody i Techniki, fot. Dawid Bielas 

Muzeum Przyrody i Techniki  "Ekomuzeum" im. Jana Pazdura w Starachowicach

Na terenie Muzeum obejmującym obszar historycznego Zespołu Wielkopiecowego możemy zwiedzić wyjątkowy interdyscyplinarny park tematyczny. Znajdziemy tu archeopark ze zrekonstruowaną osadą hutniczą obrazującą proces wytapiania żelazaw starożytnych piecach dymarskich. Zobaczymy historyczny krajobraz Staropolskiego Okręgu Przemysłowego, zachowane budowle architektoniczne oraz tarasowy układ technologiczny huty z 1841 roku. Najcenniejszym obiektem jest pochodzący z 1899 roku Wielki Piec z jedynym w Europie zachowanym kompletnym ciągiem technologicznym oraz jedną z największych na świecie maszyn parowych o poziomym układzie tłoków.

Ponadto Muzeum prezentuje tradycje przemysłowe Starachowic związane z przedwojenną produkcją zbrojeniową oraz powojenną produkcją samochodów ciężarowych „Star”. Atrakcją tego działu jest Star 266, uczestnik Rajdu Paryż-Dakar i najstarsze modele samochodów Star 20 i Star 25

W poprzemysłowej hali kotłowni można oglądać zbiory paleontologiczne, które są unikalnym w skali światowej świadectwem różnorodności fauny kręgowców lądowych z wczesnego triasu sprzed około 245 mln lat. Znajdziemy tu utrwalone w kamiennych blokach tropy gadów ssakokształtnych – terapsydów oraz gadów naczelnych – archeozauromorfów. Muzeum prezentuje również niezwykle cenne tropy dinozaurów z okresu jurajskiego. O wyjątkowym charakterze skamieniałości decyduje ich wiek, wielkość oraz stan zachowania.


Pałac Schoenberga

 
Pałac Schoenberga w Wąchocku, fot. Starostwo Powiatowe w Starachowicach 

Na terenie obiektu znajdują się pozostałości zakładu metalowego, młynu wodnego oraz kamienicy. Po roku 1888 produkowano  w zmodernizowanym zakładzie m.in. walce młyńskie i narzędzia rolnicze. Właścicielem obiektu był w tym czasie niemiec Nauman, który wybudował przyzakładową , piętrową kamienicę. Po jego śmierci prawa własności przejął zięć Naumana - Mikołaj Schoenberg, od nazwiska którego zwykło się mawiać o tym obiekcie Pałac Schoenberga. Na przełomie XIX   i XX wieku wnętrze pałacu zostało odnowione. 

 

 

Wraz z końcem II Wojny Światowej rodzina Schoenbergów opuściła miasto ze względu na swoje niemieckie pochodzenie a zakład wraz z przyległymi budynkami i terenami przejęło państwo. Obecnie właścicielem obiektu jest przedsiębiorca ze Starachowic.
 

Dworek Mariana Langiewicza
 

Tablica pamiątkowa na Dworku Mariana Langiewicza w Wąchocku,
fot. Starostwo Powiatowe w Starachowicach

Idąc od rynku w Wąchocku, ulicą Langiewicza dochodzimy do XIX-to wiecznego, białego dworku z kolumnami. W roku 1863 w czasie powstania styczniowego w domu tym miał swoją główną kwaterę Marian Langiewicz - naczelnik wojskowy województwa sandomierskiego - jeden z najbardziej zasłużonych dla kraju dowódców powstańczych. Tutaj mieścił się sztab powstańczy: kancelaria sztabowa, ambulans wojskowy a nawet polowa drukarnia, w której drukowano odezwy i rozkazy. Langiewicz rozsyłał z tego miejsca odezwy do burmistrzów i wójtów z całego województwa,    w których informował o powstaniu Polskiego Rządu Narodowego. Nakazywał również werbunek wszystkich zdrowych i zdolnych do walki mężczyzn. W pobliskim lesie stacjonował obóz, który stał się głównym ośrodkiem powstańczym w tamtym okresie.
 

Pozostałości Zespołu Dworskiego w Mircu
 

 
Zespół Dworski w Mircu, fot. Starostwo Powiatowe w Starachowicach 

W miejscu gdzie dziś w Mircu znajduje się modrzewiowa willa, do drugiej połowy XIX wieku stał drewniany dwór polski, należący do Jadwigi i Józefa Prendowskich, bohaterów powstania styczniowego. Jadwiga aktywnie uczestniczyła w organizacji patriotycznych manifestacji przedpowstaniowych,   w czasie powstania była kurierem Rządu Narodowego, organizowała pomoc dla osóbrannych i  poszkodowanych. Józef również od początku angażował się w sprawy powstania,  a w maju i czerwcu 1863 roku pełnił obowiązki komisarza województwa sandomierskiego. 

Muzeum Regionalne PTTK
 

 
Budynek Muzeum regionalnego PTTK, fot. Dawid Bielas

 W 1968 roku środowisko PTTK-owskie podjęło starania o utworzeniu w Starachowicach Muzeum  Regionalnego. Po trzech latach starania te zostały uwieńczone sukcesem. W 1971 roku na siedzibę Muzeum Miejska Rada Narodowa przekazała Oddziałowi PTTK nieruchomość   z zabytkowym budynkiem dawnego dozorstwa wielkich pieców z 1838 roku. Dzięki bezinteresownej pracy społeczników PTTK-owskich wyremontowano pomieszczenia na Muzeum   i przy niewielkich nakładach finansowych utworzono pierwsze ekspozycje muzealne. Zbiory Muzeum Regionalnego pochodzą głównie z zakupu, jakiego dokonano w 1971 roku od spadkobierców miejscowego kolekcjonera – Teodora Krzyżanowskiego, z pozostałości po przedwojennych izbach muzealnych w Wąchocku i Starachowicach oraz z darowizn.

Wystawy stałe: archeologiczna – Starachowice w pradziejach, historyczna – Starachowice – historia miasta, kolekcjonerska – kolekcje muzealne.


Starachowicka Kolej Wąskotorowa

 
Starachowicka Kolej Wąskotorowa, fot. Andrzej Cygan

Rozwój kolei wąskotorowych w okolicach Starachowic był ściśle związany z miejscowymi zakładami przemysłowymi i wydobywczymi wchodzącymi w okresie międzywojennym w skład Centralnego Okręgu Przemysłowego. W tym właśnie czasie powstała sieć kolei o szerokości toru 750 mm łączących Wielki Piec w Starachowicach oraz tartak na Bugaju z kopalniami Majówka, Mikołaj, Zębiec, Władysław, Henryk   i licznymi ładowniami drewna w lasach w okolicy Lubieni. Wybudowana sieć miała ponad 30 km długości.

 Po wojnie zdecydowano o budowie nowej kolei PKP łączącej Iłżę ze Starachowicami wykorzystującej część istniejącego już torowiska pomiędzy Lipiem a Lubienią. Kolej Starachowice-Iłża o długości 20 km otwarto w  1950 roku. Zaczynała się we wschodniej części Starachowic - Wierzbniku, gdzie  w późniejszym czasie połączono ją ze zbudowaną  w latach 1950-52 koleją kopalni "Staszic" w Rudkach.  Projektowano również dalszą jej rozbudowę z Iłży w kierunku  Solca nad Wisłą. 

W latach 60-tych przewozy zaczęły spadać - do "Zębca" doprowadzono bocznicę normalnotorową, pozostałe kopalnie zamknięto, a także ograniczono wyrąb okolicznych lasów. W pierwszej połowie lat 70-tych przewozy towarowe były już bardzo niewielkie, a podróżni coraz częściej zaczęli korzystać z autobusów. Ostatecznie ruch pasażerski zamknięto 1 września 1986 roku.

Mimo wprowadzenia od 1990 roku oferty turystycznej, 1 stycznia 1994 roku kolej starachowicka została zamknięta a dwa lata później całość taboru wywieziono do Jędrzejowa. Rok wcześniej linia wąskotorowa Starachowice-Iłża została wpisana do rejestru zabytków.

W roku 2000 rozpoczął się proces przekazywania kolei wąskotorowych zarządzanych przez Dyrekcję Kolei Dojazdowych PKP samorządom lokalnym. Fundacja Polskich Kolei Wąskotorowych podjęła działania mediacyjne pomiędzy DKD PKP, a władzami Starostwa Starachowickiego. Dnia 1 marca 2001 roku podpisany został list intencyjny pomiędzy Starostwem i Fundacją określający zakres wspólnych działań zmierzających do przejęcia linii Starachowice - Iłża.

Po prawie dwuletnich wysiłkach dnia 10 stycznia 2003 roku PKP przekazało Kolej Starachowicką Powiatowi. Tego samego dnia Starostwo podpisało umowę z Fundacją na dzierżawę linii. Od wiosny 2004 trwały prace przy remoncie nawierzchni i udrażnianiu szlaku do Lipia.

Starachowicka Kolej Wąskotorowa ponownie ruszyła 08.05.2004 i prowadzi przewozy turystyczne na trasie Starachowice Wschodnie Wąskotorowe – Lipie. 

Więcej na stronie: http://skw.org.pl

Przelew wodny w Brodach

 
Zapora w Brodach, fot. www.brody.info.pl

Zachowany do dziś fragment zabytkowego przelewu jest pozostałości realizowanej przez Stanisława Staszica (Generalnego Dyrektora Przemysłu i Kunsztów w Królestwie  Kongresowym) w latach 30. XIX wieku koncepcji “ciągłego zakładu fabryk żelaznych na rzece Kamiennej”. 

Ponadto z czasów realizacji planu Stanisława Staszica zachowały się zabytkowe kościoły w Brodach: budynek administracyjny brodzkiego zakładu hutniczego (obecnie siedziba Gminnego Ośrodka Kultury) oraz 2 domy z osiedla przyfabrycznego. 

 
Zapora w Brodach, fot. www.brody.info.pl

Według zamierzeń miał powstać kombinat hut i zakładów żelaznych rozlokowanych w kolejności procesu technologicznego wzdłuż rzeki Kamiennej - źródła energii. Punktem centralnym kompleksu były Starachowice, gdzie kończył się proces wytopu, poniżej Starachowic pracowały zakłady wytwarzające półprodukty i gotowe wyroby. Pierwotny, siedmioprzęsłowy przelew był wbudowany w zaporę ziemną długości 350 m. i stanowią jaz ulgowy układu wodnego obsługującego pudlingarnię i walcownię – elementy staszicowskiego "kombinatu Kamiennej". Uległ zniszczeniu, podobnie jak niemal cały układ wodny, w czasie powodzi w 1903 roku. Zrekonstruowany  został (z zachowaniem oryginalnych wymiarów i konstrukcji, przy użyciu ciosów kamiennych dawnej budowli) w czasie budowy nowej zapory w latach 60-tych XX wieku.

 

 

 

 

Spis podstron:

1.
Zabytki
2.
Zabytki sakralne
3.
Walory przyrodnicze
4.
Zabytkowa architektura
5.
Akweny rekreacyjne