Starachowicka Kolej Wąskotorowa


Magistrala główna leśnej kolejki wąskotorowej Towarzystwa Starachowickich Zakładów Górniczych S A od Wielkiego Pieca w Starachowicach do składu drewna „Jaźwiny” - Bór Kunowski

Opis magistrali głównej z podziałem na odcinki:

  • brama Wielkiego Pieca w Starachowicach – wieś Lipie
  • Lipie – miejscowość Lubienia Zębiec
  • Lubienia Zębiec – skład drewna Bekowiny
  • Bekowiny – wieś Bór Kunowski


Odcinek I: brama Wielkiego Pieca – wieś Lipie


Torowisko kolejki wąskotorowej oznaczone kolorem czerwonym

   Opis stanu magistrali głównej w sierpniu 2004 roku rozpoczyna się od nowej bramy na teren Wielkiego Pieca, obecnie jest to Muzeum Przyrody i Techniki im. Jana Pazdura – zlokalizowanej w pobliżu miejsca gdzie stała poprzednia, przyjęta za początek magistrali.
    W opisie sporządzonym do wyceny majątku Towarzystwa Starachowickich Zakładów Górniczych S A z 1938 r. długość toru magistrali głównej liczona była właśnie od bramy zakładu wielkopiecowego i wynosiła 21 700 metrów. 
   Po zaprzestaniu wytopu żelaza w 1968 roku rozpoczęto likwidację kolejki wąskotorowej. Rozebrano stare ogrodzenie Wielkiego Pieca wraz z bramą i nastąpiła przebudowa ulicy Marszałkowskiej. Poprowadzono ją prosto, choć do obecnych czasów częściowo zachował się jej kręty odcinek jako dojazd do garaży na prywatnej posesji.
   Po bramie i po początkowym odcinku nic nie pozostało, po dalszej części torowiska poprowadzono ulicę „Na Szlakowisku” i chodnik spacerowy. Tor prowadził zakosami w górę – na Majówkę do parowozowni.
   Ślad torowiska widoczny jest dopiero po zachodniej stronie hałdy żużla, esem wspina się do góry a poprowadzono po nim odcinek turystycznego szlaku żółtego do Iłży.
Parowóz wyciągał wagon z kadzią pełną gorącej szlaki aż pod budynki parowozowni na Majówce a następnie zawracał na południe na sam szczyt hałdy. Strumień szlaki spływający w dół oświetlał całe miasto powoli stygnąc.  

 

Fragment planu Starachowic z 1937 roku

   Po zaprzestaniu produkcji w Wielkim Piecu okolica uległa zmianie, rozpoczęto budowę osiedli mieszkaniowych i nowych ulic. Sama hałda też się zmieniała, zaczęto pozyskiwać szlakę do budowy domów, na utwardzenia dróg. U podnóża powstałej góry porośniętej brzozowym lasem powstał plac ze sceną a powyżej rozległy teren dla „wesołego miasteczka”. Zmiany objęły też teren byłej parowozowni.   

   W materiałach archiwalnych: „Ocena nieruchomości Towarzystwa Starachowickich Zakładów Górniczych S.A. w Starachowicach – rok 1938„, opisano majątek parowozowni:

  • biuro – parterowy budynek drewniany,
  • warsztat ślusarski i magazyn – parterowy budynek drewniany bez podłogi i stropu,
  • tokarnia – drewniany budynek parterowy
  • kuźnia – budynek parterowy bez podłogi,
  • magazyn smarów – budynek murowany z kamienia łamanego
  • remiza parowozowa – mur pruski z czerwonej cegły

    Do obecnych czasów nic się nie zachowało. Wycięto stare drzewa, rozebrano budynki, powstała nowa ulica, budynek straży pożarnej i policji. Rozebrano wieżę ciśnień budując w tym miejscu fontannę. Tylko chodnik dla pieszych może wskazywać kierunek prowadzenia toru w kierunku lasu i kopalni „Majówka”.

Opis drugiego odcinka: wieś Lipie – Lubienia Zębiec


Drugi odcinek: wieś Lipie – Lubienia Zębiec

 

Tory dalej prowadzono przy ogrodzeniu Szkoły Podstawowej nr 9 a znajdowały się tam bocznice i zwrotnica odcinka do kopalni rudy żelaza „Majówka” oraz górująca nad okolicznymi blokami wieża ciśnień.
Tor do kopalni „Majówka” skręcał w prawo – obecnie to ulica „9 Maja” , następnie przecinał dzisiejszą ul. Partyzantów i wchodził w las /obecnie ul. Kopalniana/.
Magistralę prowadzono dalej prosto.
Przecinając obecną ulicę Iglastą tor wchodził w kompleks leśny lecz nie ma śladu po zwrotnicy i po bocznicy prowadzącej do Zakładów Amunicji /„górnych”/, budowa osiedla mieszkaniowego, stadionu, szkół i magistrali wodociągowej z ujęcia wody w Trębowcu, spowodowały zmianę otoczenia nasypu. W lesie pozostał tylko widoczny ślad bocznicy kolejki na teren tartaku „Bugaj” prowadzonej od strony Starachowic, a po dalszych 100 metrach dobrze widoczny w podmokłym terenie ślad torowiska do tartaku od strony Tychowa. Nieczynną już magistralę przeciął nasyp kolei normalnotorowej do kopalni rudy żelaza „Majówka” - tor zlikwidowano wraz z kopalnią w latach siedemdziesiątych XX w. Magistrala główna prowadzona była dalej na północ. Na tym odcinku rozpoczynała się bocznica na teren „Elaboracji”, zaznaczona na mapie z 1926 r. - do dziś pozostał tylko widoczny łuk torowiska. Nie można obecnie jednoznacznie zlokalizować dalszych śladów prowadzenia tego toru, nowa baza Miejskiego Przedsiębiorstwa Komunikacji i budowa kolei normalnotorowej położonej na starym podtorzu kolejki wąskotorowej, zmieniły ukształtowanie tego terenu. Kolejny ślad po zwrotnicy to początek odcinka kolejki prowadzonej do kopalń rudy żelaza w okolicy Tychowa i Ostrożanki oraz do składów drewna na tej trasie. Główna magistrala przecinała linię oddziałową i skręcała lekkim łukiem na wschód, gdzie była następna zwrotnica - dla odcinków w kierunku żwirowni, składu „Na Pompce” i składu „Małyszyn”. Od tego miejsca tor magistrali prowadzony był w linii prostej aż po wzniesienie Dębowa Góra, obecnie na tym odcinku położono rurociąg gazowy. Torowisko jest czytelne w terenie, choć trudne do pokonania –w czasie użytkowania jako droga transportu drewna ciężkimi samochodami, powstały koleiny często wypełnione wodą. Przed wsią Lipie zlokalizowany był skład drewna „Osinki”. Po przecięciu asfaltowej drogi Starachowice - Lipie, widoczny początek wsi a po prawej stronie zlokalizowana „mijanka” nowego toru do Iłży położonego na starym podtorzu. W tym miejscu zwanym „Czarne Pole” stoi budynek gajówki i obok na polanie zlokalizowany był skład drewna „Czarna”. Widoczne na drzewach znaki turystycznego szlaku żółtego do Iłży skręcają w lewo do wioski, natomiast prosto prowadzony jest szlak koloru czarnego do rezerwatu przyrody „Rosochacz” w miejscowości Lubienia.
Tor nowej linii kolejowej do Iłży został położony w latach pięćdziesiątych za mijanką na nowej trasie i prowadzony jest po nasypie w podmokłym terenie północną stroną wzniesienia. Teren lekko się wznosi, stare torowisko prowadzone prosto, przed Dębową Górą zaczyna się wspinać łukami i po nasypie ponownie prowadzona jest leśna droga. Tor magistrali początkowo prowadzony był w kierunku wschodnim na wzniesienie prawą stroną a dalej łukiem z lewej strony omijał Dębową Górę. Dobrze zachował się nasyp, a pod dywanem z mchów kryją się zagłębienia po sosnowych podkładach kolejowych. Teren Dębowej Góry był miejscem zgrupowania oddziałów idących na pomoc walczącej Warszawie w sierpniu 1944 r. Z tego też okresu pochodzą okoliczne mogiły, lecz w dostępnych opracowaniach brak jest szczegółowego opisu historii tych terenów. Po lewej stronie widoczna rozległa polana – znajdował się na niej skład drewna „ Dębowa”. Torowisko bardzo dobrze czytelne w terenie, przejezdne, cały czas prowadzi zakosami w dół. Przecina brukowaną drogę z Lipia i dociera do nowego toru kolejki Starachowice -Iłża.
Od tego miejsca aż do drogi Warszawa - Rzeszów, na starym torowisku magistrali kolejki zakładowej położony był nowy tor do Iłży.
W chwili obecnej /wrzesień 2004 roku/ na tym odcinku występują liczne braki szyn i podkładów kolejowych. Po prawej stronie 1.5 metrowego nasypu pozostałość po studni z drewnianą obudową, czerpano z niej wodę do parowozów pracujących na pobliskim składzie drewna

Po kolejnych metrach widoczne poszerzenie nasypu i ślad „mijanki” w Łaziskach. Na widocznych po lewej i prawej stronie polanach lokalizowane były składy drewna. Tor dochodzi do leśnego duktu z Lipia zwanego „Linią Strażową”, po którym poprowadzony jest żółty szlak pieszy do Iłży. Łukiem w prawo, a następnie w lewo omija lekkie wzniesienie terenu, by ponownie wrócić do drogi na 13 kilometrze magistrali. W tym miejscu na jednej z powojennych map zaznaczono początek bocznicy wąskotorowej do Kopalni „Zębiec”. Można zobaczyć ślad torowiska dopiero po około 100 metrach od obecnego toru idąc leśną drogą w kierunku północnym. Po prawej stronie mija się wysoki nasyp obwałowania strzelnicy jednostki wojskowej stacjonującej w Zębcu w latach sześćdziesiątych. Wracamy z opisem na magistralę.
Przed nami prosty odcinek torowiska /nadal brak szyn i podkładów/, kończący się terenem po zwrotnicy w kierunki Błazin. Nie ma widocznego śladu po torach dojazdowych do pobliskiej kopalni rudy żelaza „Leopold” /nazywanej też „Lubienia”, „Strzelnica”/, a zlokalizowanej po prawej stronie, około 200 m przed szosą. Można tylko orientacyjnie wnioskować po kierunku prowadzenia nasypu w pobliżu wyrobiska gdzie się zaczynała zwrotnica na magistrali głównej. Pozostał widoczny ślad po składzie drewna „Strzelnica”.

Opis trzeciego odcinka: Lubienia Zębiec – skład Bekowiny
 


Trzeci odcinek: Lubienia Zębiec – skład Bekowiny

Obecny tor kolejki do Iłży skręca łukiem w lewo i prowadzony jest równolegle do drogi Warszawa – Rzeszów. W lewo skręcał również odcinek zakładowej kolejki leśnej do składnic drewna: Błaziny, Miłosna i Pastwiska. Tor magistrali głównej przecinał drogę Warszawa – Rzeszów /obecnie w tym miejscu jest droga do fabryki okien „Fenix”/, i tu po około 100 metrach zlokalizowana była zwrotnica bocznicy kolejki do kopalni rudy żelaza „Władysław”. Dalej nasypem prowadzony jest turystyczny szlak żółty. Leśna droga prowadzona jest obok torowiska w kierunku zakładu ZGM „Zębiec”. Zakład zbudowany w latach pięćdziesiątych XX w, miał wzbogacać piaski żelaziste zalegające teren od Lubieni przez Tychów, aż po Mirzec. Proces wzbogacanie poprzez prażenie okazał się nieopłacalny i zakład musiał zmienić profil produkcji, pozostawiając zmieniony przez koparki krajobraz. Budowany zakład przeciął torowisko magistrali kolejki wąskotorowej, którego ślad ponownie możemy zobaczyć po przejściu półokręgiem 1.5 km /szlakiem żółtym/, jednocześnie przechodząc przez bocznicę kolei normalnotorowej z Kunowa. Za zakładem na magistrali zlokalizowany był skład drewna „Łazy” – widoczne poszerzenie nasypu i ślad torów manewrowych. Poniższa mapa obrazuje przecięcie toru kolejki przez bocznicę normalnotorową przed budową zakładu „Zębiec” około 1953 roku. Magistrala skręcała w prawo po około 800 m od obecnego ogrodzenia zakładu „ Zębiec”- nasyp dobrze zachowany w terenie. Torowisko widoczne na wprost prowadziło dalej do składu drewna „Orłowiny”. Przy zwrotnicy zlokalizowana była studnia obudowana drewnem i do dziś znajduje się w niej woda. Kolejna bocznica zbudowana była w odległości 17.5 km od bramy WP, a prowadziła do kopalni kamienia wapiennego. Tor główny magistrali prowadzony był dalej po prostej przecinając kolejne linie oddziałowe- przy jednej z nich mogiła żołnierza z 1939 r. Od tego miejsca na torowisku występują koleiny, teren jest podmokły i trudny do pokonania. Tu też zlokalizowano bocznicę do kopalni rudy żelaza Kutery, zbudowana po 1945 roku, widoczna jest ona dopiero na mapach z początku lat pięćdziesiątych. Torowisko do kopalni przecięte zostało wysokim nasypem bocznicy zębieckiej, w dalszej części jest dobrze widoczna aż do samych wyrobisk. Przed drogą z Lubienii magistrala została przecięta terenem szkółki leśnictwa Kutery i torowisko ponownie jest dopiero widoczne po drugiej stronie asfaltowej drogi. Rozległy plac obok to teren po nowym składzie drewna „Bekowiny” przy bocznicy normalnotorowej, utwardzony, z tartakiem czynnym do 2000 roku. Tu też prawdopodobnie była zlokalizowana zwrotnica do kopalni rudy żelaza. Nie ma na mapie ona nazwy, lecz w terenie pozostało kopalniane wyrobisko ze śladem prowadzenia prostej drogi / podtorza? / do magistrali głównej. 

Opis czwartego odcinka: skład Bekowiny – Bór Kunowski


Opis czwartego odcinka: skład Bekowiny – Bór Kunowski

   W nasypie po drugiej stronie drogi z Lubienii pozostały zagłębienia po podkładach kolejowych porośnięte młodymi drzewkami i mchem. Nie można obecnie wskazać dokładnej lokalizacji bocznic do kopalń rudy żelaza w uroczysku „Wierzbeczki”(?), na planie rysowanym przez zawiadowcę kopalń - inż. Rybskiego jest to zaznaczone mało dokładnie, natomiast w terenie ślad prowadzenia torów zatarła budowa składu drewna przy bocznicy „zębieckiej”. Około 300 m przed drogą na Klepacze teren został zniwelowany i posadzono na nim drzewa. Tu była zlokalizowana kolejna bocznica / widoczna na mapie z lat pięćdziesiątych / do kopalni rudy żelaza Klepacze. Torowiska przy kopalniach są widoczne, choć o samych kopalniach niewiele jeszcze wiadomo – brak obecnie materiałów na ten temat. By śledzić dalsze ślady kolejki konieczne jest przejście lasem /przedzierając się pomiędzy drzewkami/ lub przejść odcinkami leśnych duktów. Nasyp jest widoczny, porośnięty samosiejkami a po kilkuset metrach dalej można zobaczyć dobrze zachowaną studnię z drewnianą obudową zaopatrującą parowozy w wodę. Na mapach w tym miejscu zaznaczony jest łuk toru magistrali głównej kolejki wąskotorowej wraz ze składem drewna „Myszki”. Trudno go obecnie zlokalizować, las w tym miejscu rośnie od co najmniej 40 lat. W 2004 roku został tylko znaleziony metalowy łącznik szyn. Dalszy odcinek magistrali głównej prowadzący do składu drewna „Jaźwiny” /pod wioską Bór Kunowski/, przestał być używany około 1936 roku. Zachowało się torowisko przecięte zbudowaną w latach pięćdziesiątych bocznicą normalno-torową do ZGH „Zębiec”, oczyszczone z samosiejek na kilku odcinkach, a prowadzona jest po nim leśna droga. W pobliżu wioski torowisko jest porośnięte drzewami nawet dość grubymi i by odszukać kończący się wśród drzew ślad niskiego nasypu z bocznymi rowami, trzeba przejść obok leśną drogą. Po prawej stronie, około 100 metrów dalej zaczynają się bezleśne tereny Boru Kunowskiego, a do drogi w wiosce pozostało około 500 m. Na trasie od składu Jaźwiny do składu Myszki kolejka woziła tylko drewno i odcinek ten nie jest zaznaczany na wielu mapach. Skład Jaźwiny kończył magistralę główną leśnej kolejki wąskotorowej Towarzystwa Starachowickich Zakładów Górniczych S A.


Spis podstron:

1. Wstęp
2.
Magistrala główna
3.
Wykaz bocznic magistrali głównej
4.
Historia kolejki